Het behandelen van acne kan op heel veel verschillende manieren. De huisarts kan crèmes of medicatie voorschrijven, maar er zijn ook diverse middeltjes en supplementen op de markt die een zuivere huid beloven.

Wat werkt echt? Is een natuurlijke behandeling van acne beter of is het verstandig om naar de huisarts te gaan? Op basis van mijn eigen ervaring en de kennis die ik heb opgedaan via gesprekken met dermatologen en huidtherapeuten, deel ik hier mijn inzichten.

Acne bestrijden is complex

Zelf heb ik allerlei verschillende methoden geprobeerd om mijn acne te bestrijden. Van antibacteriële crèmes, antibiotica en de Diane 35-pil tot aan kruidenzalfjes, supplementen en diëten. Het is ontzettend persoonlijk wat goed werkt, maar er zijn wel enige overeenkomsten en bewezen methodes die voor iedereen nuttig zijn.

Het woord ‘bestrijden’ vind ik trouwens misleidend klinken, alsof een enkel middel alle acne als sneeuw voor de zon laat verdwijnen. Misschien bestaat dat voor sommigen, maar dan heb je geluk.

Als je na de puberteit nog steeds last hebt van acne, dan is het vaak niet zo makkelijk om er vanaf te komen. In veel gevallen is het een chronische aandoening, wat betekent dat het altijd kan terugkomen. Daarom gaat het vooral om het onder controle houden van de acne, niet om het eenmalig te bestrijden.

Dit bericht bekijken op Instagram

Dit heb ik allemaal geprobeerd tegen mijn acne (in willekeurige volgorde, in een periode van 16 jaar): 1. Benzoylperoxide 2. Detox sapkuur 3. Doxycyline (kuur van 6 maanden) 4. Tretinoïne crème 5. DIM supplement 6. Paleo dieet 7. Whole 30 dieet 8. Vegan eten 9. La Roche Posay producten 10. Huid-haar-nagels pillen 11. Appelciderazijn met water drinken in de ochtend 12. Warm water met citroen in de ochtend 13. Geen koffie 14. Probiotica in allerlei soorten en maten 15. Salicylzuur gel 16. Oil cleansing method 17. Alleen met water wassen 18. Diverse behandelingen bij de schoonheidsspecialiste 19. Diane-35 pil 20. Fruitzuurpeelings 21. Actieve houtskool masker 22. Appelciderazijn op m’n gezicht 23. Tea tree olie 24. Bio oil 25. Vichy producten 26. Diverse supplementen aangeraden door natuurartsen 27. Aloë vera gel 28. Honing masker 29. Nog meer soorten crèmes, gels, scrubs van allerlei merken 30. Stomen 31. Tarwegrassap Dit zal nog niet eens alles zijn, vrees ik. 🙈 Om maar duidelijk te maken: grote kans dat iemand met acne zelf al heel veel heeft geprobeerd. Ongevraagd advies is lief bedoeld, maar vaak kwetsend. Het impliceert dat iemand niet z’n best zou doen. En ik heb dus nog steeds lichte acne (soms bijna weg, soms weer wat erger), want het is een chronische huidaandoening. Er is tot nu toe geen definitieve oplossing voor acne, alleen dingen om het onder controle te houden. Wist ik dat maar eerder, had me veel geld, moeite en schuldgevoelens bespaard. 😌 #skinpositivity #acneisoke #acnepositivity #acnejourney #bodypositivity #zelfliefde #huidverzorging #adultacne #volwassenacne

Een bericht gedeeld door Susan Dullink (@susandullink) op

Oorzaken van acne: samenspel van factoren

Acne komt veel voor, maar toch weten we relatief weinig over de precieze oorzaak. Het is wel bekend welke factoren erbij betrokken zijn, maar niet welke nou als eerst komt of wat precies de trigger is.

Omdat acne als heel basaal wordt gezien, wordt er relatief weinig onderzoek gedaan naar acne. Dat is best bijzonder, want acne is een van de meest voorkomende huidziekten die wereldwijd voorkomt. Ongeveer 1 op 10 van de mensen heeft acne (gehad), in milde of zware vorm. In de puberteit heeft zelfs 85% van de mensen last van acne.

De grootste reden hiervan is dat acne een imagoprobleem heeft. Het wordt vaak als ‘kwaaltje’ gezien dat na de puberteit wel weer verdwijnt. Daardoor wordt het niet altijd serieus genomen, ook niet in de wetenschap.

Waar wel en geen wetenschappelijk onderzoek naar gedaan wordt is een ingewikkeld spanningsveld. In de meeste gevallen geldt: als de hulpvraag groot is, stapt de medische wereld er sneller op in. Er wordt veel meer onderzoek gedaan naar andere huidziekten, zoals eczeem en huidkanker. Dat heeft te maken met de interesse van farmaceutische industrie, maar ook met de persoonlijke ambities van artsen.

Blijkbaar is acne niet interessant of urgent genoeg.

Acne is dus relatief nog weinig onderzocht, waardoor we nog niet alle antwoorden hebben over de oorzaken en behandelingen. Gelukkig is het niet alleen maar negatief. We weten al veel wel van de oorzaken, waardoor er al heel wat effectieve therapieën zijn.

De belangrijkste factor van acne (acne vulgaris en andere vormen) is dat het gepaard gaat met ontstekingen van de talgklieren en/of haarzakjes. Talgklieren zijn klieren in de huid die talg afscheiden. Talg, ook wel huidsmeer genoemd, heeft een beschermende werking voor de huid. Het gaat bijvoorbeeld uitdroging tegen en beschermt de huid tegen infecties en bacteriën.

Maar als er teveel talg wordt geproduceerd kan dit poriën verstoppen. Daardoor ontstaan er mee-eters (ook wel comedonen genoemd) die kunnen gaan ontsteken, met puistjes als resultaat. De talgproductie neemt onder andere toe onder de invloed van hormonen, zoals in de puberteit het geval is.

Ook andere factoren spelen een rol. Bij mensen met acne lijkt er iets mis te gaan in de verhoorning van de huid – het aantal cellen wat het bovenste deel van het haarzakje aanmaakt – waardoor er sneller een verstopping van een porie en haarzakje ontstaat.

Daarnaast hebben bepaalde bacteriën invloed op het ontstaan van acne, de zogenaamde P. acnes bacterie. Deze bacteriestam heeft iedereen op de huid, maar kan bij sommige mensen acne veroorzaken.

Kortom, het is een samenspel van meerdere factoren. Het is onduidelijk wat als eerste komt; de bacteriën, talgproductie of verhoorning van de huid. Deze factoren worden bovendien ook weer door verschillende zaken beïnvloed, zoals de hormoonhuishouding, aanleg, huidverzorging en leefstijl.

Het is dus lastig om te achterhalen waardoor acne precies ontstaat. Met precies dezelfde leefstijl en verzorging kan de één wel acne krijgen en de ander niet.

Acne behandelen: oorzaken aanpakken

Allereerst is het belangrijk om te weten dat acne in principe een chronische huidaandoening is. Acne behandelen gaat dus niet zozeer om het voor altijd te laten verdwijnen van de puistjes, het gaat om het onder controle houden van de aandoening. Gelukkig is dat in de meeste gevallen wel goed mogelijk.

De beste manier om acne te behandelen is om de grootste oorzaken van acne aan te pakken. Dus het verminderen van de talgproductie, verhoorning en bacteriegroei.

Daar zijn heel veel verschillende methoden voor, zowel vanuit de huisarts, dermatoloog, huidtherapeut, schoonheidsspecialiste, drogist en natuurarts.

Acne-uitbraak in 2017.

Eerste stap: zelfzorg

Bijna alle mensen met acne beginnen met zelfzorg, meestal met producten van de drogist. Daar begon ik ook mee op mijn dertiende. Voor die tijd waste ik mijn gezicht altijd alleen met water, maar toen de eerste puistjes kwamen kocht ik een facewash, lotion en crème voor de ‘vette en onzuivere huid’.

Prima om mee te beginnen, zegt ook dermatologe dr. Rieke Driessen van het Radboudumc. Zij schrijft de richtlijn over acne voor alle dermatologen in Nederland en ik interviewde haar over de oorzaken en behandeling van acne.

Zij geeft aan dat het vaak helpt het om je huid dagelijks te reinigen en te verzorgen, om de bacteriegroei en talgproductie onder controle te houden. Maar de producten moeten niet té uitdrogend of sterk reinigend zijn. Dat zorgt voor verhoging van de talgproductie, waardoor je in een vicieuze cirkel terecht komt.

Er zijn heel veel dure producten op de markt tegen acne, maar volgens dr. Driessen is dat allemaal marketing. Een simpele dagcrème die de poriën niet verstopt (niet-comedogeen) is voldoende.

Test gerust uit welke producten jij fijn vindt en waar je geen extra puistjes en irritaties van krijgt, maar laat je niet gek maken door alle reclames. Duur is niet per se beter.

Huisarts en dermatoloog

Als de verzorgingsproducten niet voldoende zijn, dan is de volgende stap vaak een bezoekje aan de huisarts. Voor mij wat dat ook het geval.

Huisartsen hebben een standaard protocol voor het behandelen van acne, waarbij ze beginnen met de mildste behandeling. Als dat niet voldoende werkt, bouwen ze het op naar een steeds intensievere behandeling.

De huisarts kan je in de meeste gevallen goed helpen. Soms is een doorverwijzing naar een dermatoloog nodig, vooral als er sprake is van littekenvorming. Ook als je zelf behoefte hebt om naar een dermatoloog te gaan, dan kun je dat bij de huisarts aangeven.

In de meeste gevallen zal de huisarts dan een verwijsbrief voor je schrijven. Zelf heb ik dit nooit gevraagd, omdat ik dacht dat mijn acne er niet ‘serieus’ genoeg voor was. Achteraf gezien had ik toch graag een keer een dermatoloog bezocht, omdat die gespecialiseerd is in de behandeling van huidaandoeningen als acne.

Ik heb het te lang zelf willen oplossen (daarover verderop meer in dit artikel) en dat heeft helaas gezorgd voor littekens.

Evidence-based behandeling

De huisarts en dermatoloog schrijven alleen middelen voor die bewezen effectief zijn, evidence-based dus. Denk hierbij aan benzoylperoxide, tretinoïne (vitamine A-zuur), antibiotica en roaccutane.

Dit klinkt allemaal heel heftig, maar is doeltreffend voor de behandeling van acne. Deze middelen pakken de oorzaken van acne aan, de bacteriegroei, verhoorning en talproductie.

Er komt langzamerhand gelukkig steeds meer inzicht in de oorzaken van acne, waardoor behandelingen beter op de individuele situatie kunnen worden aangepast en er minder bijwerkingen zijn.

Zo is bijvoorbeeld ontdekt dat een lagere dosis roaccutane voor een langere periode vaak effectiever is dan een hoge dosis voor korte tijd. Dit heeft een minder grote belasting op het lichaam, waardoor er minder bijwerkingen zijn.

Wat inmiddels ook bewezen is, is dat insuline invloed heeft op acne. Hoe dat precies werkt is nog niet duidelijk, waarschijnlijk heeft het invloed op de talgproductie en andere hormonen. Dr. Driessen vertelde mij dat dermatologen daarom nu ook adviseren om minder ‘snelle suikers’ (witte meelproducten, frisdrank en snoep) te eten. Ook zuivel, zoals melk, bevat snelle suikers.

Je hoeft dit niet volledig te mijden, maar het is goed om vaker te kiezen voor volkoren producten en niet teveel suikerrijke producten.

Hoe zit het met de pil?

Ik vroeg dr. Driessen naar het inzetten van de anticonceptiepil, want daar hoor je veel (horror)verhalen over.

Op mijn vijftiende ging ik voor het eerst naar de huisarts voor mijn acne. Die schreef gelijk de Diane-35 pil voor, een anticonceptiepil die bekend staat om de anti-acne werking. Achteraf gezien vind ik dat best heftig, omdat ik nog maar net een jaartje ongesteld was en ik volop in de groei zat. Daar komt dan gelijk een flinke dosis hormonen bij.

Er is de afgelopen jaren veel controverse rondom de Diane 35-pil geweest. Van verhoogde kans op trombose tot het overlijden van meerdere vrouwen, wellicht mede door het gebruik van deze pil. Daardoor begon ik ook te twijfelen over al die hormonen en besloot ik in 2014 definitief te stoppen met deze pil.

Het is natuurlijk al heel wat jaren geleden (in 2004, om precies te zijn) dat ik deze pil zo makkelijk voorgeschreven kreeg. Inmiddels wordt er terughoudend gedaan met het voorschrijven van de pil bij acne.

Dr. Driessen geeft aan dat dermatologen dit in principe alleen voorschrijven bij vrouwen die al een wens hebben om anticonceptie te gebruiken. In andere gevallen wordt er gekeken naar een alternatief.

De Diane-35 pil wordt dus nog wel voorgeschreven, maar alleen als andere middelen niet genoeg werken en anticonceptie wenselijk is.

Stoppen met de Diane-35 pil: een terugval

Op mijn achttiende stopte ik een half jaar met de pil, want ik wilde eens ervaren hoe het was zonder die hormonen. Hoe was mijn natuurlijke cyclus eigenlijk? En destijds niet onbelangrijk: zou ik afvallen, zoals vaak werd gezegd?

Na een paar maanden kwam de acne in alle hevigheid terug. Waarschijnlijk door de grote verandering in de hormoonbalans. Ik besloot om gelijk weer te beginnen, want de acne was belangrijker dan een paar kilo eraf of een natuurlijke cyclus.

Helaas verdween de acne niet meer zo makkelijk, waardoor ik diverse middeltjes (benzoylperoxide, vitamine A-zuur en later een flinke antibioticakuur) kreeg voorgeschreven. Dat werkte aardig, maar mijn darmen (weg alle goede bacteriën) waren niet zo blij. Ik kreeg steeds meer last van darmklachten, zoals buikpijn en constipatie.

Weer naar de huisarts en ja hoor: ik had het Prikkelbare Darm Syndroom.

Daar was niks aan te doen, behalve voldoende vezels eten en niet teveel stressen. Ik kreeg ook wat pilletjes mee om mijn darmen te laten ontspannen, want die waren overprikkeld.

De natuurlijke route: diëten en detoxen

Ik was 22 en ik had niet meer zoveel vertrouwen in huisartsen. Het leek alleen maar erger te worden door alle behandelingen: eerst acne, daarna ook nog eens darmklachten.

Ik kwam terecht in de wondere wereld van de natuurgeneeskunde. Eerst begon ik met een andere manier van eten: het paleodieet. Eten als de oermens, zoals de natuur het bedoelt heeft.

Dat houdt in: geen granen, zuivel en geraffineerde suikers en wel veel groenten, fruit, noten, zaden, vlees, vis en eieren. Op zich prima om bewuster te gaan eten en ik merkte zeker verbetering in mijn darmklachten. Daarvoor at ik relatief veel suikerrijke producten, dus zeker niet ongezond.

Maar helaas, mijn acne ging niet weg.

De overtuiging dat ik niet genoeg mijn best deed begon zich in mij te nestelen. Slogans als ‘Je bent wat je eet’ gaven mij een enorm schuldgevoel. In plaats van hulp in te schakelen van een dermatoloog of andere professional, ging ik op eigen houtje door.

Ik kwam terecht bij de superfoods, detoxes en supplementen. Ik ging naar een orthomoleculair therapeut voor een darmreiniging en kreeg dure aloe vera drankjes. Soms werd de acne tijdelijk wel wat beter, maar het verdween nooit helemaal.

Hormoonvrij

Ik had geen goede ervaring met stoppen met de pil, maar door de overtuiging dat natuurlijk beter was, besloot ik nogmaals te stoppen. Misschien lag het wel aan de hormonen en moesten die in balans komen.

Ik was 24 en ging over op een hormoonvrij koperspiraaltje.

Voor de tweede keer kwam de acne in alle hevigheid terug. Sommige periodes was het erg, soms minder. Ik deed mijn best zo gezond mogelijk te eten en mijn huid met natuurlijke middelen te reinigen, maar de acne bleef terugkomen. Ik werd er moedeloos van.

Darmflora en voedselintoleranties

Toen ik op mijn 27e (in 2016) opnieuw een flinke acne-uitbraak kreeg, besloot ik nog één keer de natuurlijke weg te bewandelen. Maar dan wel bij een natuurarts met reguliere achtergrond, waarmee een vriendin goede ervaringen had.

Met een voedselintolerantietest kwam ik erachter dat ik helemaal niet op granen, zuivel of peulvruchten reageer. Wel waren mijn darmen uit balans, zo bleek uit een darmfloratest. Ik had last van schimmelovergroei en te weinig goede darmbacteriën.

Nu is hier weinig wetenschappelijk bewijs voor, het was voor mij wel duidelijk dat eerdere antibiotica iets met mijn darmen heeft gedaan.

Ik kreeg een anti-schimmelkuur en daarna probiotica. Qua voeding hoefde ik niet heel moeilijk te doen, alleen liever niet teveel suikers.

Mijn acne klaarde na een paar weken flink op en na een half jaar was het zo goed als weg. Geen idee in hoeverre dit een placebo-effect of daadwerkelijk de darmkuur was, maar ik was natuurlijk ontzettend blij!

Ook nu, twee jaar later, is mijn acne goed onder controle. Zonder streng dieet, zonder dure pillen, zonder detoxen. Maar wel met darmen die een stuk rustiger zijn en een regelmatige cyclus zonder extra hormonen.

Het kan dus ook te maken hebben gehad met de tijd die erover heen is gegaan om mijn lichaam weer rustig te krijgen na alle veranderingen in voeding, supplementen en hormonen.

Mijn huid na een peeling en dieptereiniging bij de schoonheidsspecialist (2018).

Huidverbetering bij acne

Naast medicatie, vanuit reguliere of alternatieve hoek, is behandeling van de huid zelf ook een belangrijk onderdeel van het bestrijden van acne. Dat kan zowel met voorgeschreven crèmes door de huisarts of dermatoloog, als met huidverbeterende behandelingen zoals peelings, lasers of microneedling.

Schoonheidsspecialist of huidtherapeut

Bij de schoonheidsspecialist kan je terecht voor behandelingen van de huid, zoals het verwijderen van comedonen, maskers en peelings. Daarnaast is er ook de huidtherapeut die acnebehandelingen aanbiedt die daar sterk op lijken.

Maar wat is het verschil?

Ik sprak daarover Danielle van Eldik, huid- en oedeemtherapeut met een eigen praktijk in Amersfoort. Zij maakt het verschil tussen de schoonheidsspecialist en huidtherapeut duidelijk: de eerste is gespecialiseerd in het behandelen van de gezonde huid, de laatste de zieke en beschadigde huid.

Heb je last van een paar puistjes, dan voldoet behandeling bij de schoonheidsspecialist waarschijnlijk. Maar met milde tot zware acne kun je beter kiezen voor behandeling bij de huidtherapeut. Zij werken bovendien samen met de huisarts, om medicatie en topicale behandeling op elkaar af te stemmen.

Een huidtherapeut doet altijd eerst een intake en maakt vervolgens een behandelplan op maat, zodat de behandeling is afgestemd op jouw situatie.

Zelf heb ik meerdere peelings bij een schoonheidsspecialist gedaan, maar die hadden geen langdurig effect. Dit is natuurlijk erg persoonlijk. Ik zou graag nog eens mijn littekens willen laten behandelen door een huidtherapeut.

Lange zoektocht kort: niet mijn eigen schuld

Pas kort geleden kwam ik tot het inzicht dat acne zich niet netjes aan de regels houdt van gezond eten of goede hygiëne.

Ik heb me lang schuldig gevoeld bij elk puistje wat ik kreeg. Had ik maar gezonder moeten eten, meer mijn best moeten doen. Maar hoe gezond ik ook at, die puistjes bleven komen.

Ik denk dat dit een groot probleem is binnen de alternatieve hoek. Acne is nog relatief onschuldig, maar mensen met ziekten als kanker krijgen ook te horen dat ze te negatief denken, ongezond eten of dat het komt door vaccinaties of iets dergelijks. Dat vind ik echt zeer kwalijk.

Appeal to Nature fallacy

Een denkfout die veel mensen, waaronder ikzelf, maken is het idee dat natuurlijke dingen superieur zijn ten opzichte van door de mens gefabriceerde dingen. De natuur heeft een positieve connotatie en als iets ‘natuurlijk’ is, is dat goed voor ons.

Dit wordt ook wel de Appeal to Nature fallacy genoemd. De natuur, met haar geurende bloemen, helende kruiden en zachte oliën, heeft het beste met ons voor. De medische wereld draait vooral om geld verdienen en symptoombestrijding.

Maar dit idee is gebaseerd op twee foutieve principes. Allereerst het idee dat de natuur inherent goed voor mensen is, maar dit is in de basis niet het geval. Elk organisme en iedere soort vindt de eigen overleving het belangrijkst en planten gebruiken daarvoor diverse chemicaliën.

Wist je dat de meest giftige stof in de natuur voorkomt, giftiger dan alle middelen die de mens heeft ontwikkelt? Dat is botulinetoxine, om precies te zijn, een stof geproduceerd door bacteriën. En waar komen de werkzame stoffen in medicijnen eigenlijk vandaan? Allemaal uit planten, die later zijn nagemaakt in een laboratorium.

Sommige planten leveren vruchten, maar die hebben wij door duizenden jaren veredeling voor ons zo nuttig mogelijk gemaakt. Daar is niks puur natuurlijks meer aan. Wat wel en niet natuurlijk is, is daarom bijna niet te definiëren. Waar trek je de scheidslijn?

Bovendien is er geen verschil tussen een vitamine C-molecule uit rozenbottel of uit het lab. Dat is een fabeltje, het bestaat namelijk uit precies dezelfde moleculen en atomen. De chemische en biologische eigenschappen zijn niet afhankelijk van hun bron.

Dat betekent niet dat groenten en fruit net zo gezond zijn als een multivitaminepil, want die laatste bevat geen vezels en andere nuttige stoffen.

Maar om bijvoorbeeld een chemische behandeling door de dermatoloog af te schrijven als ongezond is veel te kort door de bocht. De behandelmethodes zijn na veelvuldig onderzoek goedgekeurd en is daadwerkelijk effectief bij acne. Door dit als ‘onnatuurlijk’ en daarom ongezond te bestempelen, gooi je het kind met het badwater weg.

Mijn huid in 2019. Met af en toe een puistje en acnelittekens op voorhoofd, kin en slapen.

Conclusie: holistische kijk

Toch ben ik van mening dat regulier en alternatief beiden voordelen hebben. Sommige zaken zijn nog niet bewezen in de wetenschap, maar kunnen toch een positief effect hebben. Wellicht niet voor iedereen, maar wel op individuele basis.

Ik bedoel dan geen homeopathie of accupunctuur (dat is bewezen niet-effectief), maar zaken als voeding en stress.

Zo heb ik gemerkt dat mijn darmen een grote invloed op mijn huid en algemene welbevinden hebben. Als ik last van mijn darmen krijg, voel ik me minder goed en krijg ik sneller acne.

Dit is (nog) niet bewezen, maar ik merk wel degelijk verschil.

Ook je gedachten hebben invloed op je huidaandoening, dat beaamt ook psychodermatoloog Patrick Kemperman. Voornamelijk stress heeft effect op je hormonen en daarmee je huid. Bij behandeling van de huid moet het mentale aspect daarom zeker niet worden vergeten.

Het is dus niet zo zwart-wit. Ik denk dat een holistische kijk belangrijk is. Dus niet alleen het geven van medicatie of het behandelen van de huid, maar ook aandacht voor mentale gezondheid, darmklachten, noem maar op. Maar ook medicatie moet niet worden afgezworen, dit heeft namelijk bewezen effect bij acne. Dit speelt direct in op de factoren die betrokken zij bij acne, zoals ik eerder in dit artikel heb beschreven.

Maar misschien is wel het allerbelangrijkst dat je je niet zo schuldig hoeft te voelen. Acne is niet vies of ongezond. Acne is een chronische huidaandoening die met de juiste behandeling goed onder controle te houden is.

Verder lezen, luisteren en kijken

Luister hier naar mijn interview met dermatoloog Rieke Driessen.

Ook maakte ik een podcast over acne en skin positivity, luister die hier terug.

En lees mijn andere artikelen over acne:

Door verschillende media ben ik benaderd om over mijn ervaringen met acne en de skin positivity trend te vertellen, waaronder EditieNL, de Volkskrant en Radio2.

  • augustus 2018 – tv-item over acne bij EditieNL
  • augustus 2018 – artikel over mijn acne op RTLNieuws.nl
  • augustus 2018 – artikel over de skin positivity trend in de Volkskrant
  • augustus 2018 – radio-interview over skin positivity op FunX
  • april 2017 – radio-log ‘Vier je imperfecties’ op NPO Radio 2

Ik ben geen arts of wetenschapper. Ik hoop je met dit artikel vooral te inspireren om minder streng voor jezelf te zijn en om hulp te vragen als dat nodig is. Mocht je vragen, tips of feedback hebben: laat het me gerust weten.