Spiritualiteit. Op Instagram vliegen de yogaposes, kristallen, retraites en hashtags als #spiritjunkie me om de oren. Enerzijds vind ik het heel interessant, aan de andere kant krijg ik er kriebels van. Waar zijn we allemaal naar op zoek? Hoe vind ik daar mijn weg in als nuchter, sceptisch aangelegd persoon? Ik durf te zeggen dat ik wel een beginnetje heb gevonden, wat ik spiritualiteit zonder zweverigheid noem.

Wat is spiritualiteit?

Een hele duidelijke omschrijving van spiritualiteit bestaat niet. Het kan draaien om religie, maar je kan het ook associeren met heksen, horoscopen en magie. En alles daartussenin natuurlijk. In alle vormen gaat het in ieder geval om zaken die te maken hebben met de geest (spiritus in het Latijn). Dat kan een bovennatuurlijke kracht zijn, maar ook ons eigen bewustzijn.

Volgens schrijver Jan Geurtz is er echter wel een groot verschil tussen authentieke spiritualiteit en quasi-spiritualiteit. Hij omschrijft dit in het boek Verslaafd aan liefde als:

“Deze quasi-spiritualiteit speelt zich soms af op het traditionele religieuze vlak en heel vaak in allerlei eigentijdse new-age-vormen, van gevoelsmanipulatie die een sfeer van verbondenheid opwekken (…) tot extatische ervaringen met seks en stimulerende middelen. Allemaal niks mis mee, en soms zelfs heel leuk, maar zolang deze ervaringen doel op zichzelf zijn, en dus niet verbonden zijn met de transrationele aspecten van het bewustzijn, niet gericht op realisatie van de volmaakte staat van zijn, is het dus geen spiritualiteit in de diepste betekenis.”

Ben je er nog bij? Een korte toelichting van hoe ik dit interpreteer.

Prerationeel, rationeel en transrationeel

De westerse wereld verkeert in het rationele stadium. Wetenschap is het hoogste goed, spiritualiteit wordt veelal gezien als iets zweverigs en irrationeels. Dat komt doordat spiritualiteit wordt gezien als iets van het prerationele stadium: de tijd van mythische figuren, stammen, sjamanen en heksen.

Er is echter een derde stadium volgens Geurtz, wat vanuit het westerse standpunt over het hoofd wordt gezien: de transrationele fase. Dit is moeilijk te bevatten, ook voor mij. Het is de fase die na de rationele fase komt, ook wel ‘transcendentaal’ of het ‘hoogste stadium’ genoemd. Vanuit dit stadium is er een andere kijk op de wereld, zoals de verbondenheid van alles wat bestaat (non-dualisme) en de realisatie van de individuele volmaakte natuur (de ‘natuur van de geest’).

Echte spiritualiteit is volgens Jan Geurtz een transrationele aangelegenheid. Er kunnen wel prerationele aspecten worden gebruikt, zoals sjamanistische offerrituelen, maar alleen als dit hulpmiddelen zijn om hogere verlichting te vinden. Hij is overigens van mening dat we nooit volledig egoloos of verlicht kunnen worden, maar wel de weg er naartoe kunnen bewandelen.

Spiritualiteit en wetenschap

Het lijkt alsof spiritualiteit recht tegenover de wetenschap staat, maar volgens neurowetenschapper, bestseller auteur én uitgesproken atheïst Sam Harris is dit niet zo. In zijn boek Waking Up, wat volledig gaat over spiritualiteit zonder religie, schrijft hij dat het gaat om leren kennen van de diepere principes van onze geest.

In alle religies en cults zitten overeenkomsten, zoals zelfoverstijgende liefde, extase, gelukzaligheid en het innerlijke licht. Dit zijns universele principes die alle religies overstijgen, ze worden niet veroorzaakt door een bepaalde god of kracht. Volgens Harris is dit overeenkomstige concept het gevoel dat het ‘ik’ een illusie is. Met behulp van spirituele beoefening, of dat nou bidden, mediteren of yoga is, kun je de dieperliggende waarheden van de geest onderzoeken.

Het ego, wat ons allemaal in onze greep houdt, kun je gaan herkennen en minder serieus nemen. Je identificeert je niet meer met je gedachten en emoties. Het overstijgt daarmee ook onze eindeloze zoektocht naar geluk. Dit is wat filosoof Thomas Metzinger in zijn boek De egotunnel ook wel de ‘hedonistische tredmolen’ noemt.

In veel religies komt het loslaten van de aardse genoegens terug, maar ook in de wetenschap worden de hersenen en het bewustzijn grondig onderzocht. Het wordt steeds duidelijker dat het ego een model op de wereld biedt om hier te kunnen overleven. De constante zoektocht naar geluk is volgens de wetenschap een evolutionaire drijfveer om continu op zoek te gaan positieve ervaringen. Het houdt ons lichtelijk ontevreden, waardoor we overleven.

Dit is waar spiritualiteit, ook vanuit wetenschappelijk perspectief, kan helpen. Het leren herkennen en proberen los te laten van die eindeloze tredmolen. Ik denk dat we hiermee dan uiteindelijk de stap naar de transrationele fase kunnen maken: vanuit de wetenschappelijke principes richting een wereldbeeld voorbij het ego.

Het doel van spiritualiteit

Waarom je bezig bent met spiritualiteit is natuurlijk heel erg persoonlijk, maar ik denk dat het vrijwel altijd te maken heeft met het worden van een beter persoon. Voor je omgeving, voor de wereld, voor in het hiernamaals of voor jezelf.

Voor mij is het vooral een zoektocht naar vastgeroeste (negatieve) overtuigingen over mezelf en hoe ik die kan herkennen en overkomen. Ik geloof dat als ik dat kan verbeteren, ik meer uit mijn leven kan halen, gelukkiger zal worden en naar anderen toe een beter persoon ben. Ik denk niet dat er een God of andere hogere kracht is, maar wel dat bewustzijn groter is dan ons ego.

Ik heb trouwens al wel eens eerder geschreven over mijn negatieve gedachten en hoe ik dat probeer te verminderen. Spiritualiteit is daarbij voor mij geen doel an sich, maar een middel om me verder op weg te helpen. Ik denk dat dat is wat Jan Geurtz bedoelt.

Het begin van mijn zoektocht

De eerste echte stap op mijn spirituele pad was het lezen van het boek Search Inside Yourself van Chade-Meng Tan. De titel verwijst naar het mindfulness-programma wat hij bij Google heeft geïmplementeerd. Het boek geeft een heel praktische en nuchtere uitleg over meditatie en mindfulness. Hij noemt meditatie wel een ‘work-out voor je geest’. Je hersenen zijn net als spieren: je moet ze trainen om ze sterker te maken.

Het was 2014 en ik was destijds behoorlijk gespannen door mijn werk. In de weekenden raakte ik soms bijna in paniek om weer te moeten gaan werken. Ik zat op het randje van overspannenheid en besloot dat ik het anders moest gaan doen. Ik begon met te verdiepen in mindfulness, iets wat ik steeds vaker voorbij zag komen als remedie tegen stress.

Na het lezen van dat boek besloot ik om dagelijks te gaan mediteren. Gewoon om eens te kijken wat het met me zou doen. Dit hielp me al heel erg om meer rust en helderheid in mijn hoofd te krijgen, zonder dat er iets zweverigs aan te pas kwam.

Overigens vind ik dit boek wel heel erg gericht op productiviteit en effectiever op het werk worden. Het is minder gericht op het leren kennen van de diepere lagen van ons bewustzijn, zoals Geurtz en Harris nastreven. Bovendien is de auteur in opspraak geraakt vanwege ongepast gedrag (onduidelijk wat precies). Dat is best ironisch omdat hij zo graag de wereld gelukkiger wilde maken. Ik zou het boek daarom .niet per se aanraden, maar wel meditatie uiteraard wel.

Zelf gebruik ik nu met veel plezier de app Waking Up van Sam Harris om te mediteren. Op basis van zijn visie op spiritualiteit, zoals omschreven in het gelijknamige boek, begeleidt hij meditaties en lessen. Heel verhelderend en diepgaand.

De omslag

In het begin mediteerde ik wat en begreep een beetje hoe het zat met het ego. Dat veranderde compleet toen ik in aanraking met ayahuasca kwam. Dit is eigenlijk het tegenovergestelde van alle nuchterheid, omdat je je volledig overgeeft aan een hallucinerend middel. Toch wilde ik dit heel graag proberen, om juist een totaal andere ervaring te hebben van bewustzijn. Ik had er van anderen in mijn omgeving over gehoord en was onder de indruk.

Van liederen tot wierook, alles wat ‘zweverig’ is kwam tijdens het ritueel voorbij. Toch bleef het doel voor mij om dichter bij mezelf te komen, alle rituelen daaromheen waren voor mij puur ondersteunend. Dat was absoluut het geval.

Wil je alles over mijn ayahuasca ritueel lezen, lees dan dit artikel.

Verdere verdieping

De ayahuasca ceremonie heeft mij veel inzichten gegeven over mijn zelfbeeld en hoe ik dat kan verbeteren. Ik voelde een sterke liefde en compassie voor mijzelf en iedereen om mij heen. Maar ook in de meta-zoektocht over wat spiritualiteit voor mij betekent, heeft ayahuasca mij geholpen. Ik weet inmiddels beter hoe ik naar spiritualiteit kijk en wat wel en niet bij mij past.

Zo heb ik zelf weinig behoefte aan dingen als tarotkaarten, auralezingen of andere New Age-achtige dingen en zoek ik meer naar een nuchtere vorm van spiritualiteit. Overigens, als jij dat wel prettig vindt, voel je helemaal vrij om het te doen en gebruiken. Het is niet goed of fout, iedereen heeft zijn eigen behoeftes. Ik ben het wel met Jan Geurtz eens dat het vooral een middel moet zijn om een hoger doel te behalen.

Na de ayahuasca ceremonie begon ik me te verdiepen in het ego en bewustzijn. Ik realiseerde me toen dat spiritualiteit helemaal niet zweverig hoeft te zijn, zoals ik eerst altijd dacht. Ik realiseerde me dat spiritualiteit geen doel is, maar een middel. Er bestaat bovendien geen ultieme verlichting of egoloosheid, maar het brengt je wel tot een beter begrip van je bewustzijn en ego. Of je daarnaast nog gelooft in een hogere kracht of niet maakt eigenlijk niet zoveel uit.

Hoe verder?

Mijn toepassing van spiritualiteit is niet heel vastomlijnd. Momenteel mediteer ik regelmatig, doe ik aan yoga (maar vooral omdat ik dat fysiek heel fijn vind), verdiep me in boeken over het bewustzijn en schrijf ik wekelijks in een dagboek over mijn beperkende overtuigingen en worstelingen. Door me actief bezig te houden met mijn gedachten en overtuigingen, word ik me bewuster van mijn ego, overtuigingen en gedragspatronen. Dat helpt mij om me minder te laten meeslepen door emoties en gedachtes. Ik voel me helderder en rustiger.

Ik heb absoluut geen definitieve antwoorden of oplossingen. Voor nu is spiritualiteit voor mij vooral een mooie ondersteuning op mijn persoonlijke groei. Zolang het maar niet zweverig is, dan ben ik ook wel een #spiritjunkie.

Wil je meer hierover lezen, dan raad ik je de boeken aan die ik in dit artikel noem:

Hoe kijk jij naar spiritualiteit? Wat zijn jouw ervaringen? Deel het in de comments hieronder.